“Dank zij onze koppige weerstand tegen vernieuwing, dank zij de koele traagheid van ons nationaal karakter, zullen wij het stempel van onze voorvaderen dragen“
Bespiegelingen over de revolutie in Frankrijk’ (Reflections on the Revolution in France) van Edmund Burke is een beroemd geworden geschrift over het ‘oer-conservatisme’. Toch is het niet dat gestigmatiseerde, extreme conservatisme wat we in de politiek zien, maar een genuanceerder perspectief op ontwikkeling, en hoe we met tradities om moeten gaan. Burke schrijft op heldere wijze dat tradities met een reden bestaan, en dat we bij ontwikkeling moeten oppassen om niet te breken met de tradities. Wat eeuwen heeft geduurd om op te bouwen, mag niet radicaal worden afgebroken, aldus Burke. Wat je hier ook van vindt, zijn argumentatie is interessant, en de context waarin dit boek geschreven is bewijst dat Burke het karakter van de typische Engelsman opschrijft: behoudend, en met een eigenaardig gevoel voor traditie en vreemde, nooit vergeten etiquette.
Anti-revolutie als grondslag voor conservatisme
Burke legt het conservatisme niet uit als het behouden van waarden, maar het pleiten tegen een revolutie en verandering. Op die manier is het conservatisme bij Burke ontstaan vanuit antirevolutionair gedachtegoed. Het is daarbij belangrijk om te begrijpen in welke context de tekst is geschreven. Edmund Burke was een Engelsman die leefde ten tijde van de Franse Revolutie. Hij was fel tegenstander hiervan. De tekst is dus te lezen als een gefundeerd commentaar op deze revolutie. Hij keek met minachtend oog naar de ontwikkelingen op de vasteland in Europa, waar in veel landen in de negentiende eeuw democratische revoluties ontpopten, te beginnen met Frankrijk. Burke heeft het verloop van de Franse revolutie trouwens vrij nauwkeurig voorspeld. Alle chaos en wanordelijkheid in Frankrijk kon volgens Burke maar op één ding uitlopen: een absolute despoot. Zijn voorspelling is uitgekomen toen Napoleon Bonaparte de keizerlijke troon besteeg. Burke’s ideeën krijgen daarmee autoriteit en helderheid.
Burke’s gedachtegoed in vogelvlucht
De vernieuwing en de revolutie is volgens Burke zo’n absoluut doemscenario, omdat een stabiele en gezonde samenleving draait op de diepgewortelde, onbetwiste waarden die eronder liggen. Religie, cultuur, morele opvattingen – dingen die zich uiten in beleefdheidsnormen, etiquette en gewoonten. Hoe meer, hoe beter. Het is volgens Burke alles waar een samenleving om draait. Burke bepleit geleidelijke ontwikkeling, als er al ontwikkeling moet zijn. Een acute ontwikkeling, zoals een Revolutie, staat hier haaks op, want revolutionair gedachtegoed verwerpt juist alle bestaande waarden om ze te vervangen voor gloednieuwe.
Edmund Burke’s afkeer voor de Franse revolutie is eigenlijk toch best lastig te verdedigen. Onze democratische revoluties hebben gezorgd voor de ontwikkeling van het moderne westen hoe wij dit tegenwoordig kennen. Het is lastig om deze keerpunten, grondslagen voor onze moderne samenleving, weg te zetten als slecht.
Voor grote ontwikkelingen zijn soms grote veranderingen nodig. Omdat iets al honderd jaar geroepen wordt, is het nog niet inhoudelijk beter dan een nieuw idee. Althans, Burke hier dus wat anders over zeggen.
Burke is een illustratie van de Engelse cultuur
In Engeland heeft nooit een democratische revolutie plaatsgevonden zoals in andere westerse landen. Dit suggereert dat Burke met zijn opvattingen niet in de eerste plaats het westen, maar de Engelse cultuur vertegenwoordigt. Logisch, want Burke was een Engelsman.
Zo gek is het dus niet dat Edmund Burke zo’n antirevolutionair was. Hij vertegenwoordigt het Engelse volk hier als geen ander. De Engelse geschiedenis kent een langzame en geleide ontwikkeling zonder recoluties waarbij vrijwel alle tradities bewaard zijn gebleven. Een voorbeeld hiervan is het Engelse rechtssysteem.
‘The common law’, zoals dit rechtssysteem heet, bestaat niet uit vaste wetten maar uit een langdurige traditie van rechterlijke uitspraken die zich continu geleidelijk hebben ontwikkeld. In andere westerse landen is daarentegen juist het wetboek en wetten vanaf de revolutie altijd de norm geweest.
Op die manier illustreert Edmund Burke op een fraaie manier niet alleen de gedachte achter het conservatisme, maar in feite de aard van de Engelse cultuur, zoals verwezenlijkt in haar geleidelijke culturele ontwikkeling en de common law.