De mythe van sisiphus, van Albert Camus: een beroemde tekst, ‘de je gelezen moet hebben’. Wat kan u van zo’n tekst verwachten? Het gaat over ‘het absurdisme’. Na het lezen is één ding wel duidelijk: het staat vol met onbegrijpelijke, onsamenhangende argumentatie die slecht is te volgen. Het absurdisme is in ‘De mythe van Sisyphus’ meer als een belevingswereld uitgelegd, als een ervaring, als een levenshouding, waar juist in ‘De mens in opstand’ (een ander werk van Camus) het absurdisme is uitgelegd als (filosofisch) fenomeen. Ondanks de onbegrijpelijkheid en de vrij archaïsche vertaling, zijn enkele stukken goed leesbaar, en pakken ze de lezer gretig bij de sterkste fundamenten van het bestaan. Maar het duitstere randje van zelfmoord en zinloosheid is een onterechte conclusie die Camus aan zijn fundementele ‘absurdisme’ geeft.
Over deze titel
Titel: De mythe van Sisyphus
Ondertitel: Een essay over het absurde
Auteur: Albert Camus
Gepubliceerd: 1942 (oorspronkelijk)
Type: Essay / korte roman
Aantal pagina’s: 206
De wereld is één en al chaos, en de mens is hiertegen in opstand
Rond pagina 70 lezen we helder het fundament waar Camus telkens op bouwt, zijn filosofie van het leven:
“Tussen de abstracte god van Husserl en de bliksemende god van Kierkegaard is de afstand niet zo groot. De rede en het irrationele leiden tot dezelfde prediking. Dat komt omdat de weg eigenlijk niet zo belangrijk is, de wil om er te komen is al voldoende. De abstracte filosoof en de religieuze filosoof gaan van dezelfde verwarring uit en steunen op dezelfde angst. Het essentiële is echter het te verklaren” -p. 70.
Hij begint bij de veronderstelling dat er dus niet één waarheid is. Dat de wereld in beginsel chaos en verwarring is, en dat er vele verschillende wegen zijn om tot verklaringen te komen van die chaos, die eigenlijk in essentie hetzelfde zijn: een wil van de mens om chaos te interpreteren. Zo is de redenaar en de christen in feite in essentie hetzelfde. De strijd die elke ‘bewuste’ mens voert tegen de chaos en verwarring, om te verklaren en te begrijpen, noemt Camus ‘de opstand’. En dit gezegd hebbende, zijn natuurlijk noch het christendom, noch de filosofie in hun eer gelaten: het zijn slechts uitingen van de mens, en geen eeuwige waarheden. Slechts zingeving, niets meer dan dat.
“Hoe rigoureus de rede in haar eerzucht ook mag zijn – in feite is dit begrip even veranderlijk als alle andere.” –p. 71
En daarmee komen we uiteindelijk ook tot zijn omschrijving van het absurde, dat in kinderschoenen stond tijdens het schrijven, maar scherp onder woorden is gebracht:
“Het absurde is die scheiding tussen de verlangende geest en de teleurstellende wereld, het is mijn verlangen naar eenheid, dit versplinterde heelal en de contradictie die hen verbindt.” –p. 71
En ook alle kunst is het product van deze opstand, een vorm van interpreteren van alle chaos en een drang om te verklaren.
“Als de wereld helder was, zou er geen kunst zijn.” –p. 138
Ja! Wat Camus hier zegt, daar kan ik het alleen maar mee eens zijn. Het absurde is de scheiding enerzijds tussen de mens, die wil interpreteren en verklaren, wil begrijpen en scheppen, en anderzijds de wereld die in chaos is, die minder eenheid heeft dan ooit… Die zich niet láát verklaren. De opstand, de voortdurende confrontatie tussen de mens met zijn eigen duisterheid. Dat is een vrij modern geluid waar Camus zijn tijd ver op vooruit was.
Het bewustzijn van de mens is onnatuurlijk, wij staan van de wereld verwijderd
Nu volgen vanuit dit sterke beginpunt (zie vorige stuk) een aantal omzwervingen die twijfelachtig zijn. Het volgende waar Camus mee komt, is de suggestie dat deze verklarende mens, deze ‘mens in opstand’, het gevolg is van het feit dat de mens zich ‘bewust’ is; en dat de mens ‘buiten’ de wereld staat, ‘buiten’ de natuur. Hij plaatst de mens als het ware enerzijds ín de natuur en de werkelijkheid (lichamelijk), anderzijds verwijderd van de natuur, met zijn ‘bewustzijn’ (rede). Maar is niet juist ons redenatievermogen en onze imaginaire capaciteit, onze ‘natuur’ als mensen? Waarom zouden we aannemen dat onze capaciteiten niet een geleidelijke natuurlijke evolutie zijn vanuit de aap? En daarom vraag ik mij dringend af: ‘de mens in opstand’ is toch gewoon ‘de mens van nature’? De afstand die Camus schept tussen ‘de wereld’ en ‘de bewuste mens’ is vergezocht, niet aannemelijk.
“Als ik een boom onder de bomen was, een kat onder de dieren, dan zou dit leven een zin hebben of beter gezegd, dan zou dit probleem er helemaal niet zijn, want dawn zou ik een deel zijn van deze wereld. Dan was ik deze wereld, waar ik mij nu met mijn gehele bewustzijn en met mijn gehele verlangen naar vertrouwdheid tegenoverstel. Juist deze bespottelijke rede brengt mij in verzet tegen de gehele schepping.” –p.75-76.
Het ‘bewustzijn’ van het absurde is een gevolg van de zekere dood
Wat ik mij er zelf graag bij afvraag: dit bewustzijn van de mens, deze scheppingsdrang, deze zingevingsdrang, deze ‘opstand’ tegen de chaos, de wil tot verklaren… hoe is deze tot stand gekomen, en waarom is de mens hierin zo kenmerkend? Het schijnt mij zo toe dat de mens deze drang uiteindelijk heeft te danken aan het bewustzijn van een zekere dood, het bewustzijn dat het leven eindig is… en alle onzekerheid en onbeantwoorde vragen die daarbij opdoemen. De zekere dood, die iedereen tegemoet komt, zet het ‘leven’ zoals wij dat kennen in een afgebakend perspectief, in een kader, waarbinnen wij überhaupt kunnen ‘denken’ en ons bewust kunnen zijn van dingen. Dát is misschien de essentie van de scheppingsdrang, die wil tot macht, die opstand.
Zingeving voor de mens
Maar we gaan verder met Camus. Hij stelt dus dat de mens op afstand staat van de natuur, vanwege zijn ‘rede en bewustzijn’. Hij stelt daarna heel duidelijk dat júist deze opstand, juist deze revolte tegen de zinloosheid, deze verklaringsdrang, bij de mens zorgt voor betekenis en zingeving. En dit is nog eens een mooie conclusie;
“Deze revolte geeft het leven zijn waarde […] Voor een mens zonder oogkleppen bestaat er geen schoner schouwspel dan het gevecht tussen het verstand en een werkelijkheid die haar te boven gaat. Het schouwspel van de menselijke trots is onvergelijkelijk.” –p.80.
Het misselijke staartje van de rationele zelfmoord
Ik baal ervan dat Camus van de eervolle ‘mens in opstand’ gaat naar de conclusie dat alles uiteindelijk vergeefs is, en niets toch zin heeft. Dat is niet de juiste gevolgtrekking. Júist de opstand, júist de strijd is leven en is ontwikkelen, is groeien en is betekenis. Maar voor Camus zijn we al overwonnen en zijn onze pogingen tot opstand slechts huldeblijken die wij brengen aan onze eigen waardigheid (p.131). Camus gaat vervolgens verder te concluderen dat zelfmoord met enige rationele overweging best een goede uitweg is. Maar ik begrijp deze conclusie totaal niet, en noem het een misselijk staartje. Camus zegt niet: pleeg zelfmoord, integendeel, maar hij levert wel een argumentatie waarom het zo gek nog niet is. En daar kan ik gewoon niet overheen. Als de mens in opstand is, en dit zijn natuur is, is het toch juist de essentie van het leven, om te denken, om bewust te zijn, om te verklaren, om vragen te stellen, en om een wereldbeeld op te bouwen: jouw persoonlijke interpretatie van de wereldse chaos. Het ontwikkelen en evolueren, en scheppen: dát is leven. Leven is streven, in die zin. Leven is niet: bij voorbaat overwonnen zijn.
De mythe van Sisyphus: de beroemde allegorie
De meest beroemde (een meest korte) tekst uit dit werk is natuurlijk de allegorie van Sisyphus, die in hel is gedoemd om eeuwig een rotsblok een berg op te duwen, die bovenaan de berg weer naar beneden valt. Camus stelt hiermee dat er geen vreselijkere straf bestaat dan nutteloze en hopeloze arbeid. Maar dit is juist wat ik tegenspreek: de ontwikkeling en de arbeid zelf verleent zingeving. De opstand zelf verleent evolutie en scheppingskracht. Gelukkig ziet Camus ook wel zoets in, als hij de laatste zin van zijn allegorie vertwijfeld eindigt met:
“De strijd op zichzelf tegen de top is voldoende om het hart van een mens te vullen. We moeten ons Sisyphus als een gelukkig mens voorstellen.” –p.171, laatste zin