“‘Literatuur’ klínkt lastig en zwaar, maar ís eigenlijk heel simpel: ’tijdloos’.”
De westerse literatuur (onze canon) is volgens sommigen aan relevantie verloren. Niet meer van deze tijd, wordt er gezegd. Steeds minder mensen lezen het….., etc. etc. Maar dat is natuurlijk klinkklare onzin. Klassiekers uit de literatuur bewijzen ons juist hoe weinig er verandert in een veranderende wereld. Hoe tijdloos wij mensen zijn, en hoe weinig verschillend we allemaal van elkaar zijn.
De wereld is sinds de oudheid flink veranderd – daarover zijn we het eens: industriële revolutie, telefoons, internet, etc. etc., kunstmatige intelligentie – we zijn nooit gestopt met veranderen en blijven dat ook altijd doen. Maar mensen zijn al die tijd toch eigenlijk niks veranderd. We zoeken nog steeds betekenis, passie, liefde, macht, bewondering, noem maar op. Het bewijs daarvoor ligt in de literaire canon: daar wordt al duizenden jaren geschreven over precies dezelfde dingen. Tijdloze dingen. De mens.
Het maakt niet uit in welke eeuw je kijkt, welke cultuur je neemt, welk persoon je pakt: het onderwerp van een goed boek is nooit veranderd.
Tijdloos
Het kenmerk van goede kunst: tijdloos. Iets schilderen, beschrijven, vertellen, wat altijd hetzelfde zal blijven. Eeuwige wijsheid. Emoties, gevoelens, hoe de mens zich gedraagt, en waarom. Gierigheid, blijheid, liefde, God, geloof, hoop. De mensenkennis die in kunst verscholen ligt, is ongelooflijk. Je kan zoveel leren van mensen door boeken te lezen.
Het tijdloze karakter van literatuur maakt het zo speciaal en uitzonderlijk. Ik wil niet zeggen dat nieuwe literatuur geen aandacht verdiend, integendeel. Nieuwe fenomenen, nieuwe gevoelens en nieuwe situaties die ontstaan moeten ook onder woorden worden gebracht. Maar het is een toevoeging, en geen verandering van de oude klassiekers. Wat er al geschreven is verliest daarbij niet aan relevantie.
De Amerikaanse schrijver Ezra Pound heeft het goed omschreven in de volgende quote:
“Literature is news that stays news” – Ezra Pound
“Literature stays news”, ofwel literatuur blijft altijd actueel nieuws. Ook in de oudheid was het besef er al dat literatuur tijdloos en duurzaam is, zo lezen we van Horatius, beroemd dichter uit de eerste eeuw voor christus, dat boeken langer blijven bestaan dan bronzen beelden:
“Exegi monumentum aere perennius.”
Vertaling: “Ik heb een monument opgericht, duurzamer dan brons.”
Korte toelichting: Uit zijn Oden. Horatius wist dat piramides en standbeelden vergaan door wind en regen, maar dat zijn poëzie zou blijven bestaan zolang de Romeinse cultuur (en later de westerse beschaving) herinnerd zou worden.
De mens is eeuwig, de mens blijft ontwikkelen, maar met dezelfde verzameling aan kenmerken, persoonlijkheden, karakters, capaciteiten, emoties: met dezelfde tijdloze dingen. De canon van de westerse literatuur is nog altijd relevant, en zal alleen meer relevant worden hoe meer de wereld verandert. Het duurt niet lang meer, of we vliegen binnen tientallen jaren naar mars, bewonen andere planeten, etc. – terwijl we nog altijd worden gedreven door betekenis, passie, liefde, geloof, en je nog altijd een roman van Kafka of van Voltaire, nog altijd een roman van Dostojevski of een boek van Goethe kan openslaan, en wat kan leren van de mens.
De kunsten zijn universeel en relevant. Literatuur trekt zich niks aan van tijd. Het dicht de kloof tussen mensen, culturen, goepen, landen, talen, en het dicht dus ook de kloof tussen tijd. Lees eens een dagboek van Flaubert, uit 1830, en besef dat hij hetzelfde denkt over dingen als u erover denkt. Hoewel er veel verandert, blijft er nog meer hetzelfde.
En moderne kunst is mooi, maar klassieke literatuur is misschien wel belangrijker: het is bewijsmateriaal.