Wat een prachtig kort verhaal. Een novelle kan meer diepgang behelsen dan een lange roman, zo bewijst ons ‘Schaaknovelle’ van Stefan Zweig. In minder dan 100 bladzijden lezen we het verhaal van een man die door compleet isolement een genie wordt door met zichzelf in zijn gedachten te schaken…. en hij hierdoor de wereldkampioen schaken kan verslaan. Bovendien moet zegegd: de stijl van Zweig is onwerkelijk mooi, metaforisch en tijdloos herkenbaar. De karakters die hij tevoorschijn tovert, de eerzuchtige zakenman, de manisch zieke, de opportunist… En de beschrijvingen die hij doet… Dit is de meest beroemde novelle van Stefan Zweig. En niet onterecht. Schaaknovelle is een novelle die iedereen moet hebben gelezen.
‘Schaaknovelle’ is een kort verhaal over schaken, maar meer nog over psychologie en waanzin. Het is een soort raamvertelling over een man die in gevangenschap schaakcombinaties uit zijn hoofd leert en uiteindelijk leert om in gedachten met zichzelf te schaken. Dit leidt tot een breuk in zijn bewustzijn en een ontzettende manie en waanzin, waarvoor hij uiteindelijk in het ziekenhuis beland en aan zijn gevangenschap ontkomt. Wij lezen vervolgens het verhaal van de hoofdpersoon, die op een cruiseschip een schaakkampioen ontmoet en ook in contact komt met een rijke zakenman en dus de voorgenoemde waanzinnige man uit de raamvertelling. Een hele vermakelijke en verrassende read, waarin Zweig overigens psychologische diepgang betracht en vele rake zinnen neerpent.
Het mooiste aan deze novelle is de beeldende schrijfstijl waarmee Zweig de schaakpartijen omschrijft en de diepgang aanbrengt in de personages: een zakenman wordt sterk afgebeeld als een eerzuchtig en trots man, die aanvankelijk zijn financiële graf graaft in zijn strijd tegen een kampioen; maar de diepgang zit vooral in de opmerkelijke gast, die in gevangenschap een mentale ontwikkeling doormaakt die ongelooflijk realistisch en beeldend is omschreven; en dat slechts in enkele tientallen bladzijden. Bovendien worden de schaakpartijen zo beeldend en bewogen opgeschreven dat je ze zelf lijkt te spelen.
Een diepzinnige en prachtige psychologische novelle die zich leent voor veel interpretaties en analyses, simpel maar toch zo complex, ontzettend vermakelijk is geschreven en stijl en taalgebruik bevat die zijn gelijke niet kent; zeker niet in dit formaat.
Onderstaand een integrale samenvatting van de novelle die kan worden gelezen ter vervanging van het werk, of ter verfrissing van het (ooit) gelezen werk:
Samenvatting
Op het cruiseschip – het begin van het verhaal
Het verhaal opent bij onze hoofdpersoon, die op een cruiseschip stapt. Op dat cruiseschip ziet hij plotseling de wereldkampioen schaken op de balustrade staan, Czentovic. We lezen kort een stukje over deze schaakmeester. Maar de schaakmeester is gereserveerd en in zichzelf gekeerd, waardoor onze hoofdpersoon geen contact met hem krijgt. In plaats daarvan gaat de hoofdpersoon in zijn eigen kajuit schaakspellen spelen tegen een aantal andere amateur-schakers die op het cruiseschip aanwezig zijn. Zo ontmoet de hoofdpersoon op den duur een egoïstisch en eerzuchtig zakenman (McConnor), die enigszins kan schaken, maar zijn verlies nooit wil toegeven. Ze spelen talloze potjes, waarbij de zakenman telkens uit is op revanche en zijn verlies nooit toegeeft. Dan opeens vertelt onze hoofdpersoon aan de zakenman over de bijzondere aanwezigheid van de wereldkampioen schaken op het cruiseschip; de zakenman is gelijk toegewijd aan zijn nieuwe doel: een potje spelen met de meester. Maar de schaakkampioen mag van zijn agency alleen spelen voor vergoeding per pot van 250 dollar: een enorm bedrag in 1930. De zakenman stemt echter direct in en de volgende dag wordt in de hal van het schip een potje schaken georganiseerd: aan de ene kant de schaakkampioen, aan de andere kant de zakenman samen met de hoofdpersoon en andere amateur-schakers. Het potje resulteert in een denderend en verwacht verlies. Maar de zakenman wil gelijk revanche, en betaalt nog eens 250 dollar. De hoofdpersoon keert zich tot de lezer: dit kan voor onze zakenman een waar fiasco worden, en voor de schaakkampioen een goudmijn.
In een later potje komt echter een onbekende gast (Dr. B) bij de amateur-schakers staan, die zich voegt bij het potje schaken tegen de kampioen. Hij geeft opmerkelijke adviezen en instructies, en het wordt op uitzonderlijke wijze remise tegen de kampioen, die zichtbaar nerveus is en wil weten wie deze onbekende gast is. Het is vanaf deze remise de absolute taak van onze hoofdpersoon en de zakenman, om een één-op-één potje schaken te regelen tussen deze nieuwe opmerkelijke gast, en de schaakkampioen. De hoofdpersoon gaat de volgende dag in gesprek met de opmerkelijke gast, en er ontstaat een raamvertelling over het verhaal van deze opmerkelijke gast.
“Tijdens de eerste dagen van de reis bleek het volkomen onmogelijk te zijn, Czentovic (de schaakkampioen) te benaderen zonder grove opdringerigheid, die ik nu toch ook weer niet nastreef. Weliswaar stapte hij soms over het promenadedek, maar dan steeds met zijn handen op zijn rug geklemd in die trots in zichzelf verzonken houding van Napoleon op het bekende schilderij…” –p.17
Raamvertelling – Dr. B in gevangenschap (p. 43 e.v.)
De opmerkelijke gast begint een verhaal te vertellen. Hij heeft in geen 25 jaar een schaakbord aangeraakt, maar toch heeft hij die dag ervoor remise bewerkstelligt tegen de schaakkampioen. We lezen nu hoe dat toch kon komen. De opmerkelijke gast was een financieel adviseur in oostenrijk die gevangen is genomen door de Gestapo. Hij werd niet naar een werkkamp gestuurd, maar vanwege zijn waardevolle informatie in het hoofdkwartier van de Gestapo gevangengenomen voor verhoren. De tactiek om hem op z’n knieën te krijgen was dan ook ongewoon: hij werd in een hotelkamer gestopt zonder enig contact met andere mensen of situaties: een totaal isolement. Hij zag alleen het gezicht van de bewaker die hem te eten gaf. Op den duur, na misschien twee maanden, vrat de eenzaamheid hem geheel op, en stond hij op het punt om alles te bekennen aan de Gestapo. Maar tijdens zijn verhoor steelt de opmerkelijke gast een boekje uit de jaszag van een Gestapo-officier: het blijkt een boekje te zijn met de schaakzetten van schaakmeesters op het wereldkampioenschap. Geen tekst, alleen schaakzetten. Dit boekje leert hij geheel uit zijn hoofd, en dit geeft hem genoeg mentale bezigheid om geen mentale ineenstorting te krijgen van de eenzaamheid. Hij knap enigszins op. Maar op den duur is hij terug bij af: hij heeft alle schaakzetten uit het boekje in zijn hoofd gestampt, en alles gememoriseerd. Om niet terug te vallen bij af bedenkt hij iets nieuws: hij gaat in zijn eigen gedachten schaken met zichzelf. Hij beeldt zich dus een schaakbord in om vervolgens zwart te spelen, daarna over te schakelen naar wit en alle zetten van zwart te vergeten; en zo voort. Dit loopt langzamerhand uit op een manie, een waanzin, een absolute krankzinnigheid, waarin hij voortdurend met zichzelf in strijd is om de schaakwinst, en zijn bewustzijn als het ware wordt opgespleten tussen zwart-ik en wit-ik. Op het hoogtepunt probeert hij zichzelf in een manie te verwonden en wordt hij opgenomen in een ziekenhuis. Op die manier herstelt hij van zijn schaak-manie en ontkomt hij ook nog eens aan zijn gevangenschap. En zo komt deze opmerkelijke gast uiteindelijk op het cruiseschip terecht bij onze hoofdpersoon.
“Iets in mij wilde gelijk krijgen, en ik had nu eenmaal niets anders dan dit andere Ik in mijzelf waar ik tegen kon vechten; zo bracht ik mijzelf tijdens het spel tot een haast manisch opwinding.” -p.73
Terug op het schip – einde van het verhaal
Zo komen we uiteindelijk terug op het cruiseschip met de hoofdpersoon; het is hem gelukt om een potje te regelen tussen de opmerkelijke gast en de wereldkampioen. Maar de gast wil slechts één potje spelen, om te voorkomen dat zijn terugvalt in zijn manie.
Het potje loopt voorspoedig: de gast wint van de wereldkampioen. Maar hij houdt zich niet aan zijn afspraak, gedraagt zich dwangmatig en valt terug in zijn zenuwziekte; zijn manie. Hij wil nog een potje. Hij valt helemaal terug in zijn gekte en moet uiteindelijk door de hoofdpersoon worden teruggebracht naar de realiteit. Zo eindigt het.